Pierwsza pomoc u dorosłych
W NAGŁYM ZAGROŻENIU: dzwoń 112 lub 999. Włącz głośnik i wykonuj polecenia dyspozytora.
1. Najpierw: bezpieczeństwo, reakcja, telefon, oddech
Najważniejsze jest szybkie rozpoznanie zagrożenia i wezwanie pomocy. Nie ryzykuj własnego życia — osoba, która sama zostanie poszkodowana, nie pomoże drugiej osobie.
1. Zadbaj o bezpieczeństwo. Sprawdź, czy nie ma ruchu ulicznego, ognia, prądu, dymu, agresji lub innego zagrożenia.
2. Sprawdź reakcję. Podejdź, delikatnie potrząśnij za ramiona
i głośno zapytaj: „Czy wszystko w porządku?”.
3. Jeśli osoba nie reaguje — dzwoń od razu. Zadzwoń pod 112 lub 999, najlepiej na głośniku. Poproś kogoś o przyniesienie AED, jeśli jest w pobliżu.
4. Udrożnij drogi oddechowe i oceń oddech. Odchyl głowę do tyłu
i unieś brodę. Patrz, słuchaj i wyczuwaj oddech maksymalnie 10 sekund.
5. Jeśli oddech jest prawidłowy. Ułóż osobę na boku w pozycji bezpiecznej, jeżeli nie ma podejrzenia urazu, i regularnie kontroluj oddech.
6. Jeśli oddech jest nieprawidłowy lub go nie ma. Natychmiast rozpocznij RKO.
WAŻNE: Pojedyncze westchnienia, rzadki, nieregularny, „łapiący” oddech albo dyszenie nie są prawidłowym oddechem. Jeśli masz wątpliwości, traktuj sytuację jak zatrzymanie krążenia.
2. RKO – resuscytacja krążeniowo-oddechowa
• Ułóż poszkodowanego na plecach, najlepiej na twardej i możliwie równej powierzchni.
• Połóż dłonie na środku klatki piersiowej, na dolnej połowie mostka. Ramiona trzymaj wyprostowane.
• Uciskaj na głębokość 5–6 cm, w tempie 100–120 uciśnięć na minutę.
• Po każdym uciśnięciu pozwól klatce piersiowej całkowicie się unieść. Ograniczaj przerwy.
• Jeśli potrafisz i chcesz wykonywać oddechy ratownicze: 30 uciśnięć + 2 oddechy. Każdy oddech około 1 sekundy — tylko tyle powietrza, aby klatka zaczęła się unosić.
• Jeśli nie wykonujesz oddechów ratowniczych, prowadź nieprzerwane uciśnięcia klatki piersiowej.
• Kontynuuj do przejęcia działań przez ratowników, powrotu prawidłowego oddechu/reakcji, wyczerpania sił lub pojawienia się zagrożenia.
AED – automatyczny defibrylator zewnętrzny
• Użyj AED tak szybko, jak to możliwe. AED może obsłużyć osoba bez wykształcenia medycznego.
• Włącz urządzenie, odsłoń klatkę piersiową i naklej elektrody zgodnie z rysunkami na opakowaniu.
• Jeśli jest drugi ratownik, niech kontynuuje uciski podczas przyklejania elektrod.
• Nie dotykaj poszkodowanego podczas analizy rytmu i podczas wyładowania.
• Po wyładowaniu — albo gdy AED powie, że wyładowanie nie jest potrzebne — natychmiast wróć do uciskania klatki piersiowej.
• Dalej wykonuj polecenia głosowe AED.
3. Masywny krwotok
Masywny krwotok może zabić w ciągu kilku minut. Liczy się natychmiastowe zatrzymanie krwawienia.
1. Wezwij pomoc. Dzwoń 112 lub 999. Jeśli jesteś sam, użyj głośnika.
2. Mocno uciskaj ranę. Przyłóż gazę, opatrunek lub czysty materiał bezpośrednio do miejsca krwawienia i utrzymuj stały, mocny ucisk.
3. Załóż opatrunek uciskowy. Gdy krwawienie jest opanowane, zabezpiecz ranę opatrunkiem uciskowym.
4. Jeśli krwotok z kończyny nadal zagraża życiu — użyj opaski uciskowej. Załóż ją 5–7 cm powyżej rany, nie na stawie. Dokręć do zatrzymania krwawienia, zapisz godzinę założenia i nie luzuj jej.
• Jeśli masz opatrunek hemostatyczny i umiesz go użyć, może pomóc w opanowaniu ciężkiego krwawienia.
• Chroń poszkodowanego przed wychłodzeniem i stale kontroluj jego stan.
4. Zadławienie (ciało obce w drogach oddechowych)
• Jeśli osoba skutecznie kaszle i może mówić — zachęcaj ją do kaszlu i obserwuj.
• Jeśli kaszel staje się nieskuteczny, osoba nie może mówić lub oddychać — pochyl ją do przodu i wykonaj do 5 energicznych uderzeń między łopatkami.
• Jeśli to nie pomaga — wykonaj do 5 uciśnięć nadbrzusza.
• Jeśli zadławienie nadal trwa, dzwoń 112/999 i wykonuj naprzemiennie 5 uderzeń między łopatkami oraz 5 uciśnięć nadbrzusza.
• Nie wkładaj palców „na ślepo” do ust. Usuń ciało obce tylko wtedy, gdy je wyraźnie widzisz i możesz łatwo chwycić.
• Jeśli poszkodowany straci przytomność i nie oddycha prawidłowo — rozpocznij RKO.
• Po skutecznym usunięciu zadławienia za pomocą uciśnięć nadbrzusza lub uciśnięć klatki piersiowej potrzebna jest ocena medyczna.
WAŻNE: U kobiety w ciąży nie wykonuj uciśnięć nadbrzusza. Dzwoń 112/999 i postępuj zgodnie z poleceniami dyspozytora.
5. Oparzenie
1. Przerwij działanie źródła ciepła i zadbaj o bezpieczeństwo.
2. Chłodź oparzenie wodą. Polewaj chłodną, bieżącą wodą około 20 minut (co najmniej 15 minut). Nie używaj lodu.
3. Zdejmij biżuterię i luźne ubranie w pobliżu oparzenia. Nie odrywaj materiału przyklejonego do skóry.
4. Osłoń ranę. Po schłodzeniu załóż luźny jałowy lub hydrożelowy opatrunek.
• Nie przekłuwaj pęcherzy.
• Nie smaruj oparzenia masłem, tłuszczem, kremem, pastą do zębów ani innymi domowymi preparatami.
• Przy oparzeniu chemicznym obficie spłukuj miejsce dużą ilością bieżącej wody przez 15–20 minut, o ile jest to bezpieczne.
• Dzwoń 112/999 przy oparzeniu rozległym lub głębokim, twarzy/szyi/dróg oddechowych, oparzeniu elektrycznym lub chemicznym albo gdy stan poszkodowanego budzi niepokój.
6. Udar cieplny / udar słoneczny
Udar cieplny to stan zagrożenia życia. Szczególnie niepokojące są: splątanie, dezorientacja, pobudzenie, drgawki lub utrata przytomności.
1. Dzwoń 112/999. Nie czekaj, aż objawy same miną.
2. Natychmiast rozpocznij chłodzenie. Przenieś osobę do chłodnego lub zacienionego miejsca, zdejmij nadmiar ubrania.
3. Chłodź aktywnie. Użyj chłodnej/zimnej wody, mokrych prześcieradeł lub ręczników, wentylatora, chłodnego prysznica; jeśli jest to bezpieczne i możliwe, bardzo skuteczne jest zanurzenie ciała (bez głowy) w chłodnej wodzie.
• Rozpocznij chłodzenie od razu — nie czekaj na przyjazd karetki.
• Nie podawaj picia osobie splątanej, bardzo sennej, mającej drgawki lub nieprzytomnej.
• Jeśli osoba nie reaguje, sprawdź oddech: prawidłowy — pozycja bezpieczna; nieprawidłowy — RKO i AED.
7. Podejrzenie zawału serca
Najczęstszy objaw to ucisk, gniecenie, ciężar lub pieczenie w klatce piersiowej. Ból może promieniować do szyi, żuchwy, barku lub ręki. Mogą wystąpić też duszność, zimny pot, nudności, osłabienie lub silny niepokój.
1. Dzwoń 112/999. Nie czekaj, aż ból minie. Nie pozwalaj choremu samodzielnie jechać do szpitala.
2. Zapewnij spokój i wygodną pozycję. Pozwól usiąść lub położyć się tak, jak jest mu najwygodniej. Nie każ chodzić ani się wysilać.
3. Zostań z chorym i obserwuj go. Jeżeli ma rozpoznaną dławicę piersiową, pomóż mu przyjąć jego własny, wcześniej przepisany lek (np. nitroglicerynę) zgodnie z zaleceniem lekarza.
4. Aspiryna. Dorosły z bólem sugerującym zawał może sam przyjąć 300 mg kwasu acetylosalicylowego (aspiryny), najlepiej do rozgryzienia lub rozpuszczenia, jeśli nie ma znanej alergii na aspirynę i może bezpiecznie połykać. W razie wątpliwości zapytaj dyspozytora 112/999.
5. Gdy chory przestanie reagować. Jeśli nie oddycha prawidłowo, natychmiast rozpocznij RKO i użyj AED.
WAŻNE: Nie podawaj aspiryny przy podejrzeniu udaru mózgu. Udar może być krwotoczny, a aspiryna może zwiększyć krwawienie.
8. Udar mózgu – zapamiętaj A.M.S.T.
Udar to nagłe zaburzenie przepływu krwi w mózgu. Czas ma kluczowe znaczenie — każda minuta opóźnienia zmniejsza szansę na skuteczne leczenie.
A Asymetria twarzy – poproś o uśmiech. Czy jeden kącik ust opada?
M Mowa – poproś o proste zdanie. Czy mowa jest bełkotliwa, niewyraźna lub niezrozumiała?
S Siła rąk – poproś o uniesienie obu rąk. Czy jedna opada albo nie można jej unieść?
T Telefon – przy choć jednym podejrzanym objawie dzwoń natychmiast 112 lub 999.
• Inne nagłe objawy to m.in. silny ból głowy, zaburzenia widzenia, drętwienie połowy twarzy lub ciała, problemy z równowagą/chodem, zawroty głowy lub dezorientacja.
• Nie czekaj, aż objawy miną — nawet przemijające objawy wymagają pilnej oceny.
• Zanotuj godzinę rozpoczęcia objawów albo moment, kiedy osoba była ostatnio widziana bez objawów.
• Nie podawaj jedzenia, picia ani leków — także aspiryny.
• Nie zmuszaj chorego do chodzenia. Zapewnij spokojną, bezpieczną i wygodną pozycję.
• Jeśli chory nie reaguje: sprawdź oddech. Prawidłowy — pozycja bezpieczna (jeśli brak urazu); nieprawidłowy — RKO i AED.
9. Napad drgawkowy / padaczkowy
Napad drgawek nie zawsze oznacza padaczkę. Drgawki mogą mieć różne przyczyny, a krótkie ruchy przypominające napad mogą pojawić się także na początku zatrzymania krążenia.
W czasie drgawek
• Sprawdź czas rozpoczęcia napadu.
• Usuń z otoczenia twarde, ostre i niebezpieczne przedmioty. Chroń głowę przed urazem, np. podkładając miękką rzecz, jeśli możesz to zrobić bez siłowania się.
• Nie przytrzymuj chorego i nie próbuj zatrzymywać drgawek.
• Nie wkładaj niczego do ust. Nie próbuj „wyciągać języka”.
• Nie podawaj jedzenia, picia ani leków do ust w trakcie napadu.
Po ustaniu drgawek
• Natychmiast sprawdź, czy osoba oddycha prawidłowo.
• Jeśli oddycha prawidłowo — ułóż ją na boku w pozycji bezpiecznej i zostań przy niej.
• Jeśli nie oddycha prawidłowo — dzwoń 112/999 (jeżeli nie zrobiono tego wcześniej), rozpocznij RKO i użyj AED.
• Wezwij 112/999, gdy: to pierwszy napad; drgawki trwają ponad 5 minut; napady następują jeden po drugim bez odzyskania przytomności; doszło do urazu; osoba jest w ciąży lub ma cukrzycę; po napadzie ma problemy z oddychaniem; albo sytuacja budzi Twój niepokój.
10. Najkrótsza zasada do zapamiętania
BEZPIECZEŃSTWO → REAKCJA → 112/999 → ODDECH → RKO + AED, jeśli oddech nie jest prawidłowy
11. RKO u dziecka – krok po kroku
1. Zadbaj o bezpieczeństwo. Nie narażaj siebie ani dziecka na dodatkowe niebezpieczeństwo.
2. Sprawdź reakcję. Zawołaj dziecko i delikatnie dotknij/potrząśnij za ramię. Niemowlęcia nie potrząsaj — dotknij je i spróbuj wywołać reakcję głosem.
3. Jeśli nie reaguje — wezwij pomoc. Zadzwoń 112/999 na głośniku. Jeśli ktoś jest obok, niech dzwoni i przyniesie AED, a Ty rozpocznij dalsze czynności.
4. Udrożnij drogi oddechowe i sprawdź oddech. Odchyl głowę i unieś brodę. U niemowlęcia głowa powinna być w pozycji neutralnej;
u starszego dziecka odchylenie jest większe. Oceniaj oddech nie dłużej niż 10 sekund.
5. Jeśli dziecko nie oddycha prawidłowo — wykonaj 5 oddechów ratowniczych. Każdy oddech około 1 sekundy, tylko tyle powietrza, by klatka piersiowa wyraźnie się uniosła. U niemowlęcia obejmij swoimi ustami jednocześnie jego usta i nos.
6. Rozpocznij uciskanie klatki piersiowej. Uciskaj dolną połowę mostka w tempie 100–120 razy na minutę. Głębokość: co najmniej 1/3 wymiaru klatki piersiowej. Po każdym uciśnięciu pozwól klatce całkowicie się unieść.
• Niemowlę: użyj dwóch kciuków, obejmując klatkę piersiową dłońmi. Jeśli nie da się uzyskać skutecznych uciśnięć tą techniką, można użyć nasady jednej dłoni.
• Dziecko powyżej 1. roku życia: użyj jednej lub dwóch dłoni — zależnie od wielkości dziecka — tak, aby osiągnąć prawidłową głębokość.
• Nastolatek: głębokość uciśnięć jak u dorosłego, około 5–6 cm; nie uciskaj głębiej niż 6 cm.
7. Kontynuuj RKO. Jeśli jesteś przeszkolony pediatrycznie: 15 uciśnięć + 2 oddechy. Jeśli nie jesteś przeszkolony pediatrycznie lub znasz tylko RKO dorosłych: 30 uciśnięć + 2 oddechy.
• Jeśli nie potrafisz lub nie chcesz wykonywać oddechów, prowadź same uciśnięcia. To lepsze niż brak RKO.
8. Użyj AED jak najszybciej. Włącz urządzenie i postępuj dokładnie według poleceń głosowych. Jeśli dostępny jest tryb pediatryczny, użyj go u niemowląt i dzieci o masie poniżej 25 kg (około 8 lat). Jeśli AED nie ma trybu dziecięcego, użyj trybu standardowego.
• Przy małym dziecku (<25 kg) elektrody najlepiej umieścić przód–tył: jedna na klatce piersiowej, druga na plecach między łopatkami.
• Nie przerywaj RKO poza krótkimi przerwami na oddechy lub na polecenie AED.
Gdy jesteś sam i NIE masz telefonu przy sobie: prowadź RKO przez około 1 minutę, a dopiero potem odejdź na chwilę po pomoc. Jeżeli masz telefon — dzwoń od razu i włącz głośnik.
Przedziały wiekowe
Niemowlę od urodzenia do 1. roku życia
Dziecko 1–12 lat
Nastolatek 13–18 lat
Praktyczna zasada: jeśli poszkodowany wygląda jak osoba dorosła, można zastosować algorytm dla dorosłych.
12. Zadławienie – ciało obce w drogach oddechowych
Jak rozpoznać ciężkie zadławienie? Dziecko nie może skutecznie kaszleć, mówić lub płakać, ma duży problem z oddychaniem albo sinieje. Wezwij 112/999 tak szybko, jak to możliwe.
Dziecko powyżej 1. roku życia
1. Jeśli kaszel jest skuteczny — zachęcaj do kaszlu. Nie uderzaj między łopatki, jeśli dziecko dobrze kaszle i może oddychać.
2. Jeśli kaszel jest nieskuteczny — wykonaj do 5 uderzeń między łopatkami. Pochyl dziecko wyraźnie do przodu i uderzaj nasadą dłoni między łopatkami.
3. Jeśli to nie pomaga — wykonaj do 5 uciśnięć nadbrzusza. Stań za dzieckiem, obejmij je, zaciśnij pięść między pępkiem a końcem mostka i pociągnij energicznie do siebie i ku górze.
4. Powtarzaj naprzemiennie. Do 5 uderzeń między łopatkami + do 5 uciśnięć nadbrzusza, aż przeszkoda zostanie usunięta lub dziecko straci przytomność.
Niemowlę (do 1. roku życia)
1. Ułóż niemowlę głową niżej niż tułów. Połóż je twarzą w dół na swoim przedramieniu lub udzie i podtrzymuj głowę.
2. Wykonaj do 5 uderzeń między łopatkami. Po każdym uderzeniu sprawdź, czy ciało obce wypadło.
3. Jeśli to nie pomaga — obróć niemowlę na plecy. Utrzymuj głowę niżej niż klatkę piersiową.
4. Wykonaj do 5 uciśnięć klatki piersiowej. Zastosuj technikę dwóch kciuków z objęciem klatki piersiowej i uciskaj mostek krócej i bardziej energicznie niż podczas RKO.
5. Powtarzaj naprzemiennie 5 + 5. Kontynuuj do usunięcia przeszkody lub utraty przytomności.
NIGDY u niemowlęcia: nie wykonuj uciśnięć nadbrzusza. Nie wkładaj też palców do ust „na ślepo”. Usuń ciało obce tylko wtedy, gdy wyraźnie je widzisz i łatwo możesz je wyjąć.
Jeśli dziecko straci przytomność podczas zadławienia
• Połóż je na twardej powierzchni i upewnij się, że 112/999 zostało wezwane.
• Otwórz drogi oddechowe i spróbuj wykonać 5 oddechów ratowniczych.
• Następnie rozpocznij RKO. Przy każdorazowym otwarciu dróg oddechowych spójrz do ust i usuń tylko wyraźnie widoczne ciało obce.
• Po skutecznym usunięciu zadławienia za pomocą uciśnięć nadbrzusza lub uciśnięć klatki piersiowej dziecko powinno zostać ocenione przez personel medyczny, ponieważ mogą wystąpić urazy.
Kiedy wezwać karetkę – 112 lub 999
Karetkę wzywaj w nagłym zagrożeniu życia lub zdrowia — gdy zwłoka może doprowadzić do ciężkiego uszkodzenia organizmu albo śmierci.
Przytomność i układ nerwowy
• utrata przytomności lub wyraźne zaburzenia świadomości
• drgawki, zwłaszcza pierwszy napad lub napad przedłużający się
• bardzo wysoka gorączka z drgawkami albo nietypowymi objawami
Oddychanie i krążenie
• brak prawidłowego oddechu / zatrzymanie krążenia
• nasilona duszność, sinienie, ciężki napad astmy
• nagły, silny ból w klatce piersiowej lub poważne zaburzenia rytmu serca
Krwawienie, brzuch, zatrucia
• masywny krwotok lub rozległa rana
• nagły, bardzo silny ból brzucha
• uporczywe wymioty, szczególnie z krwią, albo duża ilość krwi w stolcu
• zatrucie lekami, chemikaliami lub gazem; połknięcie środka żrącego
• ostra reakcja alergiczna z dusznością, obrzękiem lub omdleniem
Urazy i czynniki zewnętrzne
• wypadek komunikacyjny z urazem lub pogorszeniem stanu
• upadek z dużej wysokości
• uraz nogi uniemożliwiający samodzielne poruszanie się
• rozległe oparzenie, porażenie prądem, udar cieplny lub znaczne wychłodzenie
• podtopienie lub utonięcie
• zadławienie
Inne stany nagłe
• gwałtownie postępujący poród lub masywny krwotok z dróg rodnych
• próba samobójcza
• groźna agresja związana z ciężkim zaburzeniem psychicznym, gdy istnieje zagrożenie dla chorego lub otoczenia
Nie wzywaj karetki do problemów, które nie są nagłym zagrożeniem. Karetka nie służy do uzyskania recepty, skierowania, rutynowej konsultacji ani planowanych badań. Dyspozytor po zebraniu informacji może zdecydować, że wysłanie ZRM nie jest potrzebne i wskaże dalsze postępowanie.
Jak rozmawiać z dyspozytorem
• Podaj dokładne miejsce zdarzenia: miejscowość, ulica, numer, punkt charakterystyczny i sposób dojazdu.
• Powiedz krótko, co się stało.
• Podaj liczbę poszkodowanych i ich stan: czy reagują i czy oddychają.
• Podaj orientacyjny wiek poszkodowanego oraz swoje imię i numer telefonu.
• Słuchaj instrukcji i nie rozłączaj się jako pierwszy. Dyspozytor może prowadzić Cię krok po kroku przez pierwszą pomoc.
Schemat do zapamiętania
NIE REAGUJE → 112/999 → ODDECH ≤ 10 s → 5 ODDECHÓW → RKO → AED